Jubileusz 40-lecia Łukasiewicz – Instytutu Technologii Eksploatacji w Radomiu

14 października 1985 roku zostałem ministerialnym pełnomocnikiem ds. utworzenia Instytutu Technologii Eksploatacji w Radomiu. Do uruchomienia działalności Instytutu powołany zostałem przez dwóch ministrów – Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Ministra Gospodarki. Powierzono mi rolę ich pełnomocnika ds. utworzenia jednostki naukowej, docelowo integrującej w ramach centralnych programów B+R, krajowy potencjał badawczy obu tych sektorów, na potrzeby rozwoju innowacyjności na rzecz eksploatacji obiektów technicznych
w gospodarce narodowej.

Międzyresortowe Centrum Naukowe Eksploatacji Majątku Trwałego

Formalnie Instytut powstał pół roku później – 15 marca 1986 roku (historyczna data!), po półrocznych, burzliwych pracach kierowanego przeze mnie zespołu, mającego na celu „wyrąbanie” w ówczesnej – statycznej społecznie i politycznie – rzeczywistości organizacyjnych, kadrowych i materialnych podstaw jego utworzenia. Pierwszym dyrektorem naczelnym został poseł na Sejm Krzysztof Szewczak (po roku został Dyrektorem Generalnym Ministerstwa Przemysłu).

Pierwotną nazwą naszej jednostki było Międzyresortowe Centrum Naukowe Eksploatacji Majątku Trwałego (MCNEMT). Dla nadania rangi odpowiedniej do wyznaczonej, centralnej i wiodącej w Polsce roli, jednostka ta powstała (wyjątkowo) mocą uchwały Rady Ministrów (jako jedna tylko z czterech tak utworzonych instytucji). Decyzja z tak wysokiego szczebla podjęta została w wyniku szokującego raportu naukowców o stanie majątku trwałego
w siermiężnej wówczas Polsce.

Na drodze do Państwowego Instytutu Badawczego

Zatem w tym roku, 15 marca 2026 przypadła 40. rocznica istnienia Instytutu. Przepracowałem na jego rzecz 39,5 roku. Od jego powstania przez 34 lata pełniłem w nim obowiązki dyrektora ds. naukowo-badawczych, a przez ostatnie 5,5 roku funkcję pełnomocnika dyrektora ds. rozwoju (od włączenia Instytutu do Sieci Łukasiewicz, do 1 lutego 2025, kiedy postanowiłem zakończyć w nim swoją misję).

Przez ten czas Instytut funkcjonował pod kilkoma nazwami i w różnych strukturach wewnętrznych. W pierwszym okresie, jako MCNEMT, tworzyło go aż sześć instytutów (cztery w Radomiu oraz dwa w Krakowie i Łodzi) oraz zamiejscowy Zakład w Warszawie. W szczytowym momencie zatrudnionych było w nich blisko 400 osób. Po zmianach systemowych kraju powstały do tej pory potencjał został skompresowany – MCNEMT przekształcony został w Instytut Badawczy o nazwie Instytut Technologii Eksploatacji. Przez długi jeszcze czas w jego ramach funkcjonowała jego część w Łodzi (jako ośrodek zamiejscowy, potem zakład badawczy).

W krótkim czasie Instytut, jako jeden z pierwszych w Polsce, uzyskał zaszczytny status Państwowego Instytutu
Badawczego (ITeE-PIB).

Rozbudowa i rozwój
Instytutu

W niełatwych latach systemowych przekształceń kraju, szczególnie trudnych dla środowiska naukowego, Instytut stale rozwijał swój potencjał kadrowy i laboratoryjny. Jego zawsze centralną w Polsce pozycję wyznaczały: unikatowy obszar merytoryczny (kompleksowe podejście do eksploatacji obiektów technicznych) i unikatowa, poczwórna formuła działalności (badania techniczne, badania edukacyjne, wydawnictwo naukowe i działalność doświadczalno-produkcyjna), a także koordynowanie ogólnokrajowych i europejskich programów badawczych oraz organizowanie cyklicznych
kongresów naukowych.

W apogeum swej aktywności Instytut generował, realizował i koordynował w skali ogólnopolskiej realizację setek projektów badawczych przez dziesiątki zespołów naukowych uczelni, instytutów naukowych PAN i instytutów badawczych (tzw. Jednostek B+R), głównie ukierunkowanych na rozwiązania aplikacyjne.

Sukcesy na miarę krajową i międzynarodową

Przechodząc różne koleje losu, w tym uciążliwe, wielokrotne zmiany systemu sterowania nauką w Polsce, Instytut podlegał stałemu rozwojowi i stał się rozpoznawalny w skali międzynarodowej. Światowy zasięg osiągnęła działalność w zakresie tribologii (m.in. wdrożenie w kilkunastu krajach świata czterech kontynentów własnej aparatury tribologicznej, wyróżnionej na najważniejszych światowych wystawach osiągnięć naukowych i wynalazków). Znaczącą pozycję w skali europejskiej osiągnięto w inżynierii materiałowej (w zakresie próżniowo-plazmowych technologii powierzchniowych) i badań edukacji zawodowej. Znaczące w skali ogólnopolskiej są potencjały twórcze w obszarach: nowoczesnych systemów sterowania, optomechatroniki, biotechnologii oraz nanotechnologicznych płynów eksploatacyjnych – nietoksycznych, biodegradowalnych.

Od początku wdrożenia w Polsce parametrycznego systemu oceny jednostek naukowych, ITeE-PIB zawsze plasował się w najwyższej kategorii A (w 2019 roku został arbitralnie włączony do eksperymentalnej Sieci Łukasiewicz i jako taki nie podlega kategoryzacji).

Przez 40 lat istnienia (in statu nascendi oraz de jure) Instytut tworzyło i kształtowało kilkanaście setek specjalistów. Dla większości stał się główną częścią doświadczenia, sukcesów i awansów zawodowych, bazą dumy i spełnienia życiowego. Tylko w obszarze bliskiej mi tribologii 19 osób uzyskało stopnie doktora, 10 – doktora habilitowanego, a dwie – tytuł profesora. Moja intensywna aktywność w rozwijaniu twórczego potencjału Instytutu szła w parze z osobistą działalnością naukową, a także z równoległą, wieloletnią działalnością jako nauczyciela akademickiego, którą cennie wzbogacała wiedza pozyskiwana w realizowanych w Instytucie badaniach.

Współpraca ze środowiskiem nauk technicznych

Rozwój i uzyskanie wysokiej pozycji Instytutu było przede wszystkim efektem zaangażowania znakomitych osobowości – liderów zespołów badawczych i projektów, dla których Instytut stał się na wiele lat życia platformą nieskrępowanej twórczości. Wokół Instytutu skupionych było bardzo duże grono profesorów licznych polskich uczelni i instytutów PAN, a także wybitnych specjalistów i menadżerów wszystkich sektorów życia gospodarczego i społecznego. Istotna pozycja, jaką osiągnął Instytut, pozwoliła pracownikom na osobistą współpracę z wybitnymi postaciami nauki krajowej i światowej. W sprzężeniu zwrotnym stwarzało to ważną, sprawdzoną możliwość internacjonalizacji działalności Instytutu.

Wybitne postaci w 40-letniej historii Instytutu

Długoletnia moja praca na rzecz Instytutu to wiele trudu, odpowiedzialności, stresu, ale też przywilej udziału w jego konsekwentnym, długofalowym kształtowaniu i rozwoju, wespół ze stabilną, przez długie lata stałą, kluczową kadrą kierowniczą. W najtrudniejszym okresie, rozstrzygającym o ukształtowaniu i utrwaleniu formuły Instytutu, najdłużej trzon jej stanowiły cztery osoby Kolegium: dyrektor naczelny Adam Mazurkiewicz (od 1987 do odejścia z Instytutu w 2020), dyrektor ds. edukacji Henryk Bednarczyk (ok. 25 lat), dyrektor ds. ekonomicznych Wiesław Misztal (ditto) oraz autor niniejszego tekstu, Marian Szczerek (cały okres zatrudnienia w Instytucie: 1986-2025). Spośród wielu znakomitych liderów zespołów badawczych wymienić należy Witolda Piekoszewskiego, z najdłuższym ze wszystkich (30 lat) stażem kierowniczym (Zakład Tribologii). Nie sposób nie docenić licznych, wybitnych „życiowo” związanych z Instytutem specjalistów z pionu wspomagania badań, specjalistów organizacyjno-ekonomicznych i ds. kadrowych, a także wyróżniającej Instytut działalności prototypowo-doświadczalnej i najsilniejszej w całym ogólnopolskim środowisku naukowym działalności wydawniczej.

Efekty naukowe, organizacyjne, społeczne

Praca w tym Instytucie to też satysfakcja z osiągania liczących się efektów naukowych i społecznych. Utrzymywanie ciągłości w możliwości współkreowania koncepcji i ich realizacji oparte było o cykliczną, środowiskową weryfikację kluczowej kadry. W moim przypadku – weryfikację wewnętrzną (m.in. poprzez wybory do Rady Naukowej) oraz zewnętrzną – poprzez wybory do ogólnokrajowych i międzynarodowych gremiów działających na rzecz środowiska naukowego (m.in. RGNiSW, RGIB, KBM PAN, zespół ekspertów MNiSW, komitety monitorujące resortów dysponujących środkami na wspieranie innowacyjności [POIG, POIR, FENG], zespoły ekspertów naukowych UE [KE oraz ESF] oraz OECD), a także towarzystw naukowych (m.in. Polska – PTT, W. Brytania – ITC, USA – STLE, Niemcy – GfT). Nasze uczestnictwo w naukowych gremiach przedstawicielskich było zawsze, jak w każdej sprawnej organizacji, kluczowe w promocji, budowaniu pozycji
i lobbingu Instytutu.

Niezmiennie trafna, warta utrzymania była i jest formuła Instytutu, obejmująca problemy naukowo-badawcze eksploatacji obiektów technicznych, odnosząca się do ich funkcjonowania w środowisku naturalnym. Dotyczy to: badań fizykalnych aspektów procesów destrukcji, opracowywania technologii przeciwdziałania ich skutkom, minimalizowania strat energetycznych i materiałowych, optymalizowania sposobów zarządzania eksploatacją (w tym zasobów kadrowych), a także minimalizowania zagrożeń technicznych i środowiskowych. Tak szeroki zakres merytoryczny ukształtował silnie interdyscyplinarny profil naukowy i potencjał kadrowy, funkcjonujący w zwartym kampusie bazy technicznej z akredytowanymi przez PCA laboratoriami oraz nowoczesnym zapleczem doświadczalno-prototypowym z certyfikowanym przez TUV Systemem Jakości. Pozwala to na podejmowanie wyzwań badawczych i techniczną weryfikację uzyskanych rozwiązań w odniesieniu do różnorodnych technologii i obiektów technicznych o różnorodnej budowie, przeznaczeniu i funkcjach.

Na drodze do nowych wyzwań 

Kiedy Instytut był tworzony w połowie lat 80., niezbędne okazały się w Polsce w powyższych obszarach działania innowacyjne, ponieważ niska jakość i trwałość urządzeń powodowała – widziane wówczas głównie tylko z punktu widzenia człowieka – kosztowne i niebezpieczne użytkowanie. Obecnie takie działania odpowiadają jednemu z najsilniejszych wyzwań światowych, programowo-obowiązujących w Unii Europejskiej – zmniejszania uciążliwości eksploatacji urządzeń technicznych z szerszego punktu widzenia – zarówno człowieka, jak i całego środowiska naturalnego. W pełni obejmuje nowy trend, który rewolucjonizuje podejście do eksploatacji już od etapu produkcji, zgodnie z zasadą 6R: Reduce, Reuse, Recycle, Recover, Redesign, Rethink. Stwarza to Instytutowi, jak dotychczas, szczególne możliwości twórczego generowania problematyki naukowej i innowacyjnej oraz szanse pozyskiwania na to funduszy.

MARIAN SZCZEREK

Prof. dr hab. inż. Marian Szczerek (ur. 1950) – wybitny uczony, tribolog, w latach 1986–2025 związany z Instytutem Technologii Eksploatacji w Radomiu. Przez kilkadziesiąt lat pełnił funkcję zastępcy dyrektora ds. na ukowych Instytutu. Pełnił wiele prestiżowych funkcji i stanowisk w krajowych i międzyna rodowych gremiach naukowych. Jest autorem licznych publikacji z zakresu inżynierii mate riałowej, budowy maszyn, tribologii oraz me todologii badań

dr Adam Duszyk Dyrektor Łukasiewicz – Instytutu Technologii Eksploatacji

Szanowni Czytelnicy! Nasz Instytut jest częścią Sieci Badawczej Łukasiewicz – jednej z największych sieci badawczych w Europie, która skupia 22 nowo czesne instytuty naukowe, realizu jące kluczowe z punktu widzenia gospodarki prace badawczo-rozwo jowe. W chwili powstania, dokładnie 1 kwietnia 2019, jako swojego patro na Sieć obrała Ignacego Łukasiewi cza. Wiemy, kim był nasz patron - to żyjący w latach 1822–1882 polski far maceuta i przedsiębiorca, założyciel pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej, wynalazca lampy naftowej, pionier przemysłu naftowego w Eu ropie. To także zasłużona postać dla polskich dążeń niepodległościowych. Z całą pewnością więc zasługuje na patronowanie Sieci, zarówno z powodu naszych aspiracji nauko wych, jak i dla tego, co nazwałbym wpisaniem się Ignacego Łukasie wicza w panteon wielkich Polaków, niekwestionowanych autorytetów, a nawet - jak w tym przypadku - bo haterów pozytywistycznych. Radomski Instytut od 40 lat (do kładnie 15 marca 2026 roku minął nam 40. rok działalności) specjali zuje się w kreowaniu innowacyjności w obszarze budowy i eksploatacji maszyn, bezpieczeństwa tech nicznego i ochrony środowiska, a także opracowywaniu modelowych rozwiązań, dotyczących programów ustawicznego kształcenia i do skonalenia kadr dla innowacyjnej gospodarki oraz transferu zaawan sowanych technologii do zastosowań przemysłowych. W Instytucie pracu je prawie 200 osób, z czego znaczącą grupę stanowią pracownicy nauko wi, doktorzy, doktorzy habilitowani i profesorowie, którzy podejmują wiele badań z multidyscyplinarnych obszarów działalności Instytutu. Nie byłoby to możliwe bez pracowników określanych jako wsparcie, którzy wspomagają technicznie i organiza cyjnie prowadzenie tej działalności. Z okazji tego pięknego Jubileuszu chciałbym podziękować wszystkim pracownikom Łukasiewicz – ITEE za ogromny wkład w jego powstanie i rozwój. Życzę miłej lektury wspo mnień napisanych przez jednego z twórców radomskiego Instytutu, Profesora Mariana Szczerka.