Koniec XVIII w. był okresem dramatycznego upadku miasta, zapoczątkowanego zniszczeniami drugiej połowy XVII w. W 1765 r. miasto liczyło zaledwie 135 domów i około 1,5 tys. mieszkańców, do początku XIX wieku liczba mieszkańców wzrosła do zaledwie 2 tys.
Nowy podział
administracyjny Królestwa Polskiego po 1815 roku nadał miastu
status stolicy województwa sandomierskiego. W 1822 r. powstał
projekt regulacji i rozbudowy miasta, a w 1827 r., przy nowo
wytyczonej ulicy Lubelskiej, wzniesiono klasycystyczny gmach Komisji
Województwa Sandomierskiego, zaprojektowany przez Antonio
Corazziego. W 1837 r. radom został stolicą guberni, co miało duże
znaczenie dla dalszego rozwoju, m.in. ułatwiło rozbudowę głównych
połączeń komunikacyjnych, przede wszystkim z Warszawą. Napływ i
wzrost liczby urzędników, wojska, interesantów z całego
województwa, a potem guberni, stymulował rozwój handlu i usług i
stworzył dobre warunki dla rozwoju przemysłu. Przemysł i
towarzysząca mu urbanizacja miasta rodziły się jednak przede
wszystkim na gruncie zmian, mających swoje źródło w globalnych
przemianach społeczno-gospodarczych, w szczególności spowodowanych
cywilizacyjnym postępem technicznym i organizacyjnym w procesie
produkcji.
W dotychczasowych opracowaniach historycznych wyodrębniono dwa podstawowe etapy rozwoju gospodarczego Radomia: okres manufaktury w latach 1818-1850 i okres fabryki po 1851 r. Dokładniejsza analiza pozwala na wyodrębnienie większej liczby etapów rozwoju:
- od powstania pierwszej garbarni o charakterze przemysłowym do otwarcia linii kolejowej (1919-1885),
- od 1885 do zakończenia I wojny światowej 1918,
- okres dwudziestolecia międzywojennego i okupacji 1918-1944,
- okres powojenny po 1945 roku,
- okres po transformacji ustrojowej w 1989 roku.
W początkowym okresie lokalizacja przemysłu na terenie Radomia oparta była na przebiegu rzeki Mlecznej i jej dopływów, których stosunkowo duża zlewnia i znaczne spadki umożliwiały budowę zbiorników wodnych i napęd koła wodnego oraz zapewniały wodę do celów technologicznych, szczególnie w garbarstwie, do moczenia i płukania skór. Wszystkie młyny i pierwsze garbarnie powstawały właśnie nad rzeką Mleczną, podobnie rzeźnia miejska (jej pozostałości - na zdjęciu) i chłodnia z lat dwudziestych XX w., sfinansowane z pożyczki zaciągniętej w Ulen & Company w Nowym Jorku, tzw. pożyczki ulenowskiej. Wraz z postępem technicznym przemysł radomski uniezależnił się od sił natury. Wprowadzono na dużą skalę maszyny parowe i elektryczne, wodę do celów technologicznych czerpano ze studni głębinowych i rozwijającej się sieci wodociągowej. Korzystne lokalizacje zaczął określać klucz logistyczny – linia kolejowa i sieć drogowa, otwierające nowe rynki zbytu dla wzrastającej produkcji.
Stanisław Bochyński, Miejska Pracownia Urbanistyczna
